Kesel
Nuolai biomedikal toplumlaýyn autizm goldawy
Etiologiýa
Otizme sebäp bolýan faktorlary genetika, ýokaşma we immunitet, we göwrelilikden öňki fiziki we himiki faktorlardan höweslendirmek diýip kategoriýalara bölüp bolar.
Genetiki faktorlar
Ekiz barlaglar, monozigotik ekizlerde otizmiň akkordans derejesini 61% -den 90% -e çenli görkezýär, dizigotik ekizlerde ep-esli ylalaşyk ýok. Doganlaryň arasynda takmynan gaýtalanma derejesi 4,5% töweregi. Bu gözegçilikler autizmiň genetiki çökgünligini görkezýär.
Okanç we immunitet faktorlary
1970-nji ýyllaryň ahyrynda geçirilen gözlegler, eneler göwrelilik döwründe wirus ýokaşmalaryny başdan geçirýän bolsa, nesilleriň autizmiň döremek ähtimallygynyň ýokarlanandygyny görkezdi. Soňky gözlegler, dogrumdan öňki ýokançlyklar bilen autizmiň arasynda bolup biljek baglanyşygy teklip etdi. Belli degişli patogenlere gyzylja wirusy, sitomegalowirus, varisella-zoster wirusy, gerpes simplex wirusy, sifilis spirohetleri we toksoplazma gondi degişlidir. Bu patogenleriň öndürýän antikorlary, plasentadan düwünçegiň bedenine geçip, ösýän düwünçegiň nerw ulgamy bilen immunitetiň döremegine sebäp bolup, kadaly ösüşini bozup, autizmiň döremegine sebäp bolýar.
Göwreliligiň fiziki we himiki faktorlaryndan gyjyndyrma
Göwreli aýallaryň valproik kislotadan emele gelenler ýa-da antiepileptiki dermanlar, şeýle hem alkogol içgileri ýaly dermanlara ir täsir etmegi, nesilleriniň autizm döremek ähtimallygyny artdyryp biler [13-14]. Bu gözleglere görä, 12.5 günlik göwrelilik döwründe natriý valproatyň bir ýokary dozaly içerki sanjymyny, syçanlara sanjym etmek, nesilleriň autizme meňzeýän özüni alyp barş usullaryny görkezmegine sebäp boldy. Mundan başga-da, gözlegler göwreli syçanlaryň gaýta doňdurma stimullaryna sezewar bolmagynyň nesilleriň autizmiň özüni alyp barş aýratynlyklaryny görkezip, autizmiň döremek ähtimallygyny ýokarlandyrandygyny ýüze çykardy.
Kliniki ýüze çykma
Bu näsazlyk, adatça 36 aýyň içinde başlaýar we esasan üç esasy alamat bilen häsiýetlendirilýär: sosial gatnaşyklardaky kynçylyklar, aragatnaşyk bozulmalary, çäklendirilen gyzyklanmalar we stereotipli gaýtalanýan özüni alyp barş usullary
Diagnoz
Diagnoz lukmançylyk taryhyna, fiziki we newrologiki barlaglara, psihiatrik baha berişlere we kömekçi synag netijelerine giňişleýin baha bermek esasynda edilmelidir.
Esasy anyklaýyş nokatlaryna şular girýär: 36 36 aýyň içinde başlamak; Social sosial täsirleşmegiň kynçylyklarynyň, aragatnaşygyň bozulmagynyň, çäklendirilen gyzyklanmalaryň we stereotipli gaýtalanýan özüni alyp barşyň esasy görnüşleri; R Rett sindromy, Heller sindromy, Asperger sindromy we dil we söz ösüşiniň bozulmalary ýaly beýleki şertleri hasaba almazdan. Başlangyjy 36 aýdan soň ýüze çyksa ýa-da ähli esasy alamatlar ýüze çykmasa, diagnoz atipiki autizm hasaplanýar.
Sindrom
Diňe gyzlarda bolýar, adatça 7-24 aý aralygynda. Başlamazdan ozal kadaly ösüş bolýar. Şeýle-de bolsa, başlandan soň kelläniň ösüşi haýallaşýar, gazanylan diliň we jemgyýetçilik täsiriniň çalt ýitmegi, agyr intellektual maýyplyk, maksatly el hereketleriniň ýitmegi we el hereketleriniň ýuwulmagy ýa-da barmaklaryň burulmagy ýaly stereotip görnüşli hereketler bolýar. Köplenç giperwentilýasiýa, durnuksyz ýöreýiş, kesilen ataksiýa, oňurga egriligi we tutgaýlar bilen bilelikde bolýar. Pragdaý pes çaklama bilen çalt ösýär.
Çagalyk bölünişiginiň bozulmagy (Heller sindromy)
Bu näsazlyk, esasan, 2-3 ýaşdan başlaýar we başlamazdan ozal doly kadaly ösüş bilen başlaýar. Ondan soň çalt intellektual regressiýa bolýar we dürli gazanylan ukyplar (dil, jemgyýetçilik gatnaşygy we öz-özüne ideg ukyplaryny goşmak bilen) çalt azalýar ýa-da ýok bolýar.
Asperger sindromy
“Asperger” -iň bozulmasy diýlip hem bilinýän, esasan oglanlarda görülýän çagalyk autizmine meňzeş käbir aýratynlyklary paýlaşýar. Alamatlar, adatça, 7 ýaşynda ýüze çykýar, esasan şahsyýet aragatnaşygynda kynçylyklary, çäkli, stereotipli we gaýtalanýan gyzyklanmalary we özüni alyp barş usullaryny görkezýär. Görnüp duran dil we intellektual kemçilikler ýok.
Düşünjeli ýa-da kabul ediji diliň bozulmagy
Bu näsazlygy bolan çagalar, ilki bilen adaty ýa-da adaty intellektual derejesi (IQ ≥ 70), dilden gürleşmeýän, jemgyýetçilik gatnaşyklarynda hil taýdan kemçiliksiz, çäklendirilen gyzyklanmalar ýa-da gaýtalanýan özüni alyp barş usullary bilen dil aňlatmak ýa-da düşünmek ukybynyň bozulmagyny görkezýärler. .
Çagalyk Şizofreniýa
Bu ýagdaý esasan ýetginjeklikden we ýetginjeklik döwründe başlaýar, esasan adaty keselden öňki ösüş bilen. Uallyuwaş-ýuwaşdan galýusinasiýa, pikir bozulmalary, emosional biperwaýlyk ýa-da ylalaşyksyzlyk, islegiň ýoklugy we şizofreniýa häsiýetli geň hereketler ýaly tapawutlar ýüze çykýar.
Akyl taýdan maýyplyk
Bu näsazlygy bolan çagalarda jemgyýetçilik gatnaşyklarynda hil taýdan kemçilikler ýok, dil derejesi ýeterlik bolmasa-da, intellektual derejesine laýyk gelýär. Şeýle-de bolsa, çaga bir wagtyň özünde autizmiň adaty alamatlaryny we intellektual ösüşiň gijikdirilmegini görkezýän bolsa, iki diagnozy hem göz öňünde tutmalydyr.